Harry Mulisch

Het schrijverschap van Mulisch werd gekenmerkt door een compromisloze houding wat betreft de lezer. Die lezer moest z'n meester tegen wil en dank volgen op diens kronkelwegen van de fantasie. Vaak tegen de duistere achtergrond van oorlogsachtige situaties zowel in de relaties van de hoofdpersonen onderling als ook de immer voelbare dreiging van het gewapende conflict, al dan niet op wereldschaal. Daar tussendoor beweegt zich de held richting triomf dan wel ondergang. Het best komt dit tot uiting in z'n boek De Aanslag waarin de Tweede Wereldoorlog de allesbepalend factor is die levens door elkaar smijt en de hoofdpersonen in tegenovergestelde richting uitelkaar drijft.
De Aanslag is Mulisch op z'n best. Tot op de laatste bladzijde blijft de oorlog voelbaar. Dat ondefinieerbare monster dat van burgers (verzets)helden dan wel laffaards(collaborateurs) maakt. Meer dan wat ook is voor Mulisch de oorlog en dan vooral de Tweede Wereldoorlog de lakmoesproef van het menselijk functioneren: bekent men kleur of niet.
Ooit stond hij zelf oog in oog met de verpersoonlijking van het slechte: Adolf Eichman. Als beginnend schrijver bracht Mulisch verslag uit van dit proces van de eeuw. Hij trof in de rechtszaal van Jeruzalem geen gewetenloos monster aan, maar gewoon een onbeduidend uitziende huisvader, die ooit in opdracht van de furher een soort boekhouding van de dood bijhield.
In De zaak 40/61 treft hij de persoon Eichman in een formidabele pennestreek: Schrijftafelmoordenaar. Daarmee typeerde Mulisch een heel systeem van vernietiging en dood. Dat inderdaad voor een belangrijk deel bestond uit een soort boekhouders.
Het was het begin van een indrukwekkend opmars in de Nederlandse literatuur die z'n gelijke niet kent. Mulisch speelde schaak, niet alleen met z'n hoofdpersonen, maar ook met z'n lezers en uiteindelijk als magisch realist ook met zichzelf.
Zou Mulisch dan eindelijk gewonnen hebben van Mulisch, van de lezers en van de literaire wereld? En was z'n laatste woord: "Schaakmat!"? Hard schallend over de stille Leidsekade op een donkere zaterdagavond.